Όταν ο σκοπός αγιάζει τα μέσα

 

Η κακή φήμη θα σε ακολουθεί πάντα, έτσι λέγεται. Αυτό ισχύει και στην περίπτωση ενός διάσημου τυμβωρύχου, όσο και αν η ιστορία αρνείται να του αποδώσει αυτόν τον χαρακτηρισμό.

Ο Λουσιέν Βοναπάρτης, μικρότερος αδελφός του Ναπολέοντα, είναι ιδιοκτήτης τεράστιας έκτασης γης στο Βούλτσι του Λάτσιο, στην Ιταλία όπου έχει καταφύγει και ζει μετά από διαφωνίες που είχε με τον αδελφό του. Το 1814 του απονεμήθηκε ο τίτλος του πρίγκιπα του Κανίνο και Μουζινιάνο.

“Στις αρχές του 1828, η γη κοντά στο κάστρο του οργωνόταν από βόδια. Από το βάρος των ζώων η γη υποχώρησε και αποκαλύφθηκε ένας ετρουσκικός τάφος με δύο σπασμένα βάζα. Το περιστατικό οδήγησε σε περαιτέρω έρευνα, για την οποία αρχικά ο πρίγκιπας του Κανίνο δεν ενημερώθηκε, στα τέλη όμως της χρονιάς ανέλαβε ο ίδιος την ανασκαφή, και σε διάστημα τεσσάρων μηνών έφερε στο φως πάνω από 2000 αντικείμενα ετρουσκικής προέλευσης, και όλα αυτά από μια εδαφική έκταση τριών έως τεσσάρων εκταρίων (τριάντα έως σαράντα στρεμμάτων)” George Dennis -The cities and cemeteries of Etruria Vol.1 p.407-408.

Μετά τον θάνατο του Βοναπάρτη, η γυναίκα του, Αλεξανδρίνα ντε Μπλεσάμ, πριγκίπισσα του Κανίνο, συνεχίζει τις ανασκαφές  και όπως περιγράφει ο Dennis:

“Είναι όμως από την άλλη όχθη του Φιόρα που συνεχίζουν ανά χρόνο οι ανασκαφές. Εδώ, ένα μίλι μακρύτερα από το κάστρο, προς την Κουκουμέλα, συναντήσαμε μια ομάδα σκαφτιάδων, στην υπηρεσία της πριγκίπισσας του Κανίνο, καθώς το μεγαλύτερο μέρος της νεκρόπολης σε αυτή τη μεριά του Φιόρα, είναι δικής της ιδιοκτησίας, με ιδιαίτερα σημαντικές αποδόσεις. Ενώ οι γείτονές της παραμένουν ικανοποιημένοι με τις σιταποθήκες και τους αμπελώνες τους, τελευταία η Πριγκίπισσα συσσωρεύει άλλη σοδειά –μεταφορικά και κυριολεκτικά σε χρυσό ή αντικείμενα που μετατρέπονται σε χρυσό. Φυσικά, η κανονική σοδειά δεν παραμελείται, αφού οι τάφοι, όταν συληθούν, ξαναγεμίζουν χώμα, ώστε να γίνει σπορά της γης. Οπότε, οι ανασκαφές εκτελούνται μόνο τον χειμώνα. Αυτή τη χρονική στιγμή, μόλις ξεκινούσαν ξανά.

”Στο στόμιο του σκάμματος όπου γίνονταν οι εργασίες στεκόταν ο κάπο, ο επιστάτης, με το όπλο ανά χείρας, ώστε να φοβερίζει τους άνδρες του για να μην απλώσουν χέρι σε ό,τι ξεθάψουν από τη γη. Τους πετύχαμε πάνω στην ώρα που θα άνοιγαν έναν τάφο. Η στέγη του, όπως συχνά συμβαίνει με τον εύθρυπτο τόφφο, κατέρρευσε και ο τάφος γέμισε χώμα. Εκεί μέσα έπρεπε να σκάψουν για να ξεθάψουν τα αρχαία αντικείμενα. Γενικά αυτή είναι μια διαδικασία που απαιτεί προσοχή και ντελικάτες κινήσεις, κάτι που παραλείφθηκε σε αυτή την περίπτωση, μια και από τα πρώτα αντικείμενα που ήρθαν στο φως, φάνηκε ότι ο τάφος δεν είχε να αποδώσει κάτι αξιόλογο πέρα από άκομψα και αστίλβωτα κεραμικά και κομμάτια μαύρου πηλού. Η έκπληξη συναγωνίστηκε την αγανάκτησή μας όταν είδαμε τους εργάτες να τα πετούν ξανά στο χώμα και να τα συντρίβουν κάτω από τα πόδια τους, σαν κάτι πιο φθηνό κι από τα φύκια της θάλασσας.

”Μάταια προσπάθησα να σώσω κάτι από την καταστροφή. Γιατί, παρόλο που δεν είχαν αγοραία αξία, ήταν πολύτιμα αναμνηστικά παλαιών χρόνων και συχνά τα σχήματά τους ήταν κομψά και πρωτότυπα, οπότε αναντικατάστατα. Όμως όχι, χαζοπράγματα τα χαρακτήρισε ο άτεγκτος επιστάτης. Είχε διαταγές να καταστρέφει αμέσως ό,τι δεν διέθετε οικονομική αξία, οπότε και δεν μπορούσε να μου επιτρέψει να πάρω οτιδήποτε από αυτά που απεχθανόταν. Είναι λυπηρό οι ανασκαφές να διεξάγονται με τέτοια νοοτροπία, με γνώμονα μόνο το κέρδος και όχι την πρόοδο της επιστήμης” George Dennis, p. 409-410.

Παρά ταύτα, ο ίδιος ο Ντένις παραδέχεται ότι τουλάχιστον τον καιρό του πρίγκιπα Βοναπάρτη, οι ανασκαφές γίνονταν πιο προσεκτικά. Ίσως η Αλεξανδρίνα να έβλεπε μόνο την πρακτικότητα των ευρημάτων. Είχε εξάλλου και ένα σωρό απογόνους να θρέψει.

Όπως κι αν είχε το καθεστώς των ανασκαφών, όλα ήταν νόμιμα, καθώς εκείνη την εποχή δεν υπήρχε νομική πρόβλεψη για την ιδιοκτησία του κράτους ως προς τους θησαυρούς της γης.

Οι κακές γλώσσες λένε ότι η Αλεξανδρίνα δεν χόρταινε να φοράει σε κάθε ευκαιρία τα εντυπωσιακά ετρουσκικά κοσμήματα που απέδωσαν οι ανασκαφές.

Αυτά γινόντουσαν στην Ιταλία κατά το πρώτο μισό του δέκατου ένατου αιώνα. Από τότε μέχρι σήμερα, τα πράγματα έχουν αλλάξει. Αυτό που ήταν αρχαιοκαπηλία αλλά δεν το τιμωρούσε ο νόμος, τώρα είναι κολάσιμο, χωρίς να σημαίνει ότι έχει εξαλειφθεί. Και μην πάμε μακριά. Κάποιοι, που διαθέτουν τον περιβόητο μπάρμπα στην Κορώνη, καταφέρνουν πάντα να ξεφύγουν. Κι αν οι γυναίκες τους δεν φοράνε πια τα λάθρα ανασκαμμένα κοσμήματα, σίγουρα κάποια αρχαία κομψοτεχνήματα έχουν ενσωματωθεί με ευφάνταστους τρόπους στην καθημερινότητά τους.