Πάντα υπήρχαν συλητές
τάφων, τυμβωρύχοι, ληστές του παρελθόντος. Και κάθε τόπος με βαθιά και πλούσια
ιστορία μαστίζεται από αυτά τα δεινά.
Σήμερα λοιπόν θέλω να πω
δυο λόγια για τους tombaroli,
τον ιταλικό όρο που αποδίδει την έννοια του συλητή ετρουσκικών κατά βάσει τάφων.
Στη γειτονική μας Ιταλία,
το κέντρο της χώρας βρίθει τεκμηρίων της ιστορικής παρουσίας των Ετρούσκων,
ενός αινιγματικού λαού που προϋπήρξε των Ρωμαίων. Αυτό το φύλο είχε βαθιά
θρησκευτικές πεποιθήσεις, μια κοσμοθεωρία όπου η ζωή μετά θάνατον, το επέκεινα,
ήταν κάτι πιο ουσιαστικό από την επί της γης παρουσία. Αυτή τους η πίστη
αποτυπώθηκε στη δημιουργία ολόκληρων νεκροπόλεων. Ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα
θα βρούμε στην περιφέρεια του Λάτσιο, στο Τσερβέτερι, μια πόλη με δρόμους και
πλατείες ανάμεσα στους τύμβους. Η πάλαι ποτέ ισχυρή ετρουσκική κυριαρχία άφησε
εξαίσια δείγματα της παρουσίας της, από τα ιδιότυπα μαύρα μπούκερι έως
κοσμήματα, καθημερινής χρήσης αντικείμενα, σαρκοφάγους, τοιχογραφίες.
Περιοχές πλούσιες σε
ευρήματα τραβούν σαν τον μαγνήτη τους tombaroli, οι οποίοι είναι το κατώτερο σκαλοπάτι
στην κλίμακα της αρχαιοκαπηλίας. Αυτοί λοιπόν οι σκαφτιάδες, από μόνοι τους ή
κατόπιν παραγγελίας, με μεθόδους και τακτικές που συνήθως περνούν από την
προηγούμενη γενιά στην επόμενη, ανιχνεύουν και σκάβουν τους τάφους. Συνήθως
πρόκειται για μια ομάδα τριών έως πέντε ατόμων, που αν δεν συνδέονται με
συγγενικούς δεσμούς, είναι φίλοι ή συντοπίτες. Παλαιότερα, δεν είχαν την
τεχνολογία ως αρωγό τους, οπότε ένα ειδικά διαμορφωμένο στειλιάρι με την
ονομασία spillone,
ένα μεταλλικό κοντάρι, το στριφογυρνούσαν και το βύθιζαν στο χώμα, μέχρι να
συναντήσουν την αντίσταση πέτρας που θα υποδήλωνε την ύπαρξη ενός τάφου.
Φυσικά και είναι
ιχνηλάτες με τον τρόπο τους, άλλοι πάλι από αυτούς ισχυρίζονται ότι έχουν
αναπτύξει μία έκτη αίσθηση, ένα ένστικτο που κατά βάση δικαιολογεί την ύπαρξή
του στο ότι είναι και οι ίδιοι απόγονοι των Ετρούσκων. Έτσι εξυγιαίνεται και ο
χαρακτήρας της σύλησης, καθώς στη συνείδησή τους η πράξη αυτή αποβάλλει τον
ανίερο χαρακτήρα της, αφού δεν υποδηλώνει ασέβεια, αλλά σύνδεση με το παρελθόν
τους, το οποίο φέρνουν στο φως για να συνεχιστεί στο παρόν. Αυτά θα μου πείτε
είναι φιλοσοφίες της δεκάρας. Ίσως για κάποιους από τους tombaroli να
αποτελούν την αλήθεια τους, οι περισσότεροι πάντως δικαιολογούν τις
δραστηριότητές τους ως συμπλήρωμα του εισοδήματός τους. Αν τους ρωτήσεις, θα
σου πουν ότι είναι πρακτικοί αρχαιολόγοι, πως αυτό που κάνουν ούτε ο νόμος
θεωρεί σοβαρό αδίκημα αφού οι ποινές δεν είναι βαριές, ότι στο κάτω κάτω, αυτοί
επωμίζονται τη χαμαλοδουλειά και άλλοι φτιάχνουν χοντρό κομπόδεμα.
Πέρα από τις θεωρίες περί
ανακατανομής του πλούτου, και τον αντίλογο ότι τα μουσεία είναι γεμάτα
ευρήματα, τι ψυχή έχει να δώσουμε και μερικά σε ξένα χέρια, ας εστιάσουμε
στην ουσία. Κανείς δεν διαφωνεί στο ότι η αποκάλυψη του παρελθόντος μας βοηθάει
να κατανοήσουμε το παρόν και ίσως να απαντήσουμε σε φιλοσοφικού τύπου ερωτήματα
που ταλανίζουν την ανθρώπινη ύπαρξη. Τι σημαίνει όμως νομότυπη και τι παράνομη
ανασκαφή; Τι σημαίνει να έχω τις γνώσεις αλλά να στερούμαι σεβασμού; Το
επάγγελμα του αρχαιολόγου θα αποφέρει πλούτο γνώσεων και συγκινήσεων, όχι όμως
πλούτο υλικό. Άρα, αυτός που θα το επιλέξει ως πορεία και έργο της ζωής του το
κάνει από αγάπη, από ρομαντισμό, από διάθεση να αναζητήσει ό,τι κρύβεται στο
παρελθόν, να βρει τον συνδετικό κρίκο της αλυσίδας που δένει τη ζωή του χθες με
το σήμερα. Θα προσεγγίσει την ανασκαφή με σεβασμό, με προσήλωση, θα μοχθήσει
και θα κοσκινίσει τη γη προσεκτικά, θα πεταρίσει η καρδιά του με κάθε πετραδάκι
είτε αυτό είναι χρυσός είτε άνθρακας, θα δακρύσει καθώς τα δάχτυλά του θα
ψηλαφίσουν κάτι που κάποια άλλα δάχτυλα δημιούργησαν χιλιάδες χρόνια πριν. Θα
προβληματιστεί, θα προσπαθήσει να καταλάβει, θα βάλει άλλη μια ψηφίδα στο
μωσαϊκό του ανθρώπινου γρίφου.
Τι από όλα αυτά θα νιώσει
ένας tombarolo;
Σίγουρα η καρδιά του θα χτυπήσει για το εύρημα που ανακάλυψε, είναι όμως σαν να
έχεις ένα χωράφι που περιμένεις να καρποφορήσει για τον βιοπορισμό σου. Αντί
λοιπόν να δουλεύω τη γη, στις οικοδομές, σε ένα γραφείο, ας σκάψω να βρω κάτι
που να αξίζει, να πάρω το μερτικό μου. Το ότι η βιασύνη λόγω του παράνομου
χαρακτήρα της δραστηριότητάς τους θα καταστρέψει ευρήματα που υπό άλλες
συνθήκες θα αποτελούσαν τεκμήρια και βάσεις ώστε ο αρχαιολόγος να μάθει, να
κατανοήσει και να μεταφέρει τις γνώσεις του, φυσικά και δεν τους απασχολεί. Το
ότι κάτι που είναι κοινό κτήμα, το ιδιοποιούνται, επίσης δεν τους απασχολεί. Το
ότι είναι παράνομοι, ούτε καν το σκέφτονται.
Παρήγορο είναι φυσικά ότι
οι αυστηρότεροι νόμοι και επιτήρηση των αρχαιολογικών χώρων, καθώς και το
κυνηγητό και οι συλλήψεις που ακολούθησαν στις αρχές του αιώνα μας, περιόρισαν
και τις δραστηριότητες των tombaroli.
Τα μεγάλα ονόματα της αρχαιοκαπηλίας ξεσκεπάστηκαν, οι δίκες δημοσιοποιήθηκαν,
η τακτική γνωστών μουσείων αποκαλύφθηκε, οι κρίκοι της αλυσίδας τεντώθηκαν και
έσπασαν. Η γνώση έφερε φόβο, τα μεγάλα πορτοφόλια προτιμούν πλέον η επένδυσή
τους να ενδύεται νομιμότητα, οπότε και οι τυμβωρύχοι περιόρισαν τις
δραστηριότητές τους. Σε αυτό συνετέλεσε ένας λόγος ακόμα. Οι νεότερες γενιές
δεν δείχνουν καμία προθυμία να συνεχίσουν το επάγγελμα των γονιών τους.
Καθώς οι παλαιότεροι φθάνουν πλέον στο τέλος του βίου τους, οι γνώσεις τους και
οι παράδοξες δραστηριότητές τους, η φιλοσοφία και το modus operandi τους
είναι κάτι που θα μείνει απλώς ως μία ανάμνηση, έως ότου σβήσει και αυτή.
Τι ειρωνεία για τους
κλέφτες της μνήμης…
0 Σχόλια